دکتر نجم عباس، محقق مؤسسه‌ى مطالعات اسماعیلی در بخش مطالعات آسیای میانه، در اظهارات آغازینش از اشتیاقی برای توضیح جریان انبوه اطلاعات مربوط به اسلام آسیای میانه به جهت توسعه‌ی فهم بهتر مسلمانان این منطقه از جهان سخن گفت. دشواری‌‌های مفهمومی مطالعه‌ى اسلام پس از اتحاد جماهیر فی نفسه ربط وثیقی با مطالعه‌ى اسلام در آسیای میانه در دوران اتحاد جماهیر شوری دارند. گفتمان غالب علمی این بود که اسلام را بازیگری منحصراً سیاسی در تقابل با دیدگاه و جهان‌بینی شوروی سابق می‌دید. این چهارچوب مفهومی برای هر دو گروه محققان غربی و محققان اتحاد جماهیر شوروی مصداق دارد، که دومین گروه اسلام را «به شکل مسأله و نیروی بسیج‌کننده اجتماعی و سیاسی که اگر نشود آن را به طور کامل حذف کرد، باید دستِ کم آن را بی‌اثر کرد» می‌دیدند. با این حال در طول دوره‌ى اتحاد جماهیر شوروی محققان غربی اعتقاد داشتند که اسلام «یک معضل سیاسی خوب» است، زیرا که آنرا در تقابل با حکومت اتحاد جماهیر شوروی می‌دیدند.

در سخنرانی‌اش، پرفسور شوبرلین اظهار داشت که در عین‌ حالی که بین کشورها تفاوت‌های منطقه‌ای وجود دارد، اما مشابهت‌های قوی‌ه‌تری نیز وجود دارد که به او اجازه می‌دهد تا برای داشتن تحلیلی معناداری از اسلام آسیای میانه به عنوان یک کل تلاش کنند. از آنجایی که کارهای میدانی ابتدایی در آسیای میانه‌ى دوران اتحاد جماهیر شوری انجام گرفته بود، اغلب نتیجه‌گیری‌های وسيع، متکی برشواهدی بسیار اندک بوده است. پرفسور شوبرلین از بیانیه سرگئی پولیاکف که گفته بود «مساجد آسیای میانه، مؤسسات نیرومندی هستند که همه‌ى بخش‌های جامعه را کنترل می‌کنند» به عنوان تمثیلی از این مدعا استفاده کرد، مادامی که تنها اتکای مدرک او این بود که مساجد دیگ‌های بزرگ و حجیمی دارند که برای غذا دادن به اعضای اجتماع خود از آن استفاده می‌شده است.

 

پرفسور شوبرلین نشان داد که چگونه بدیهیات خاصی در رابطه با آسیای میانه بدون تفکر و ملاحظه توسط نسل‌هایی از محققان تکرار شده است. و شامل این عقیده می‌شود که کوچ نشینان آسیای میانه از مردمی که اسکان یافته‌اند، کمتر اسلامی هستند. کوچ‌نشینان به دلیل این‌که مساجدی برای نماز گزاردن نداشتند، به عنوان مسلمانان خطرناک دیده نمی‌شدند و البته این واقعیت را فراموش کرده بودند که اعراب اولیه و بادیه نشینان عرب، قبایلی کوچ‌نشین بودند.

 

در دوران پس از اتحاد جماهیر شوروی نیز میراث مفهومی اینچنین دیدگاه‌هایی به جهت هدایت گفتمان علمی و دانشگاهی ادامه یافته است. نگریستن به اسلام به عنوان نیرویی عمل کننده که کثرت‌گرایی سیاسی را تقویت و حفظ می‌کند یا نیرویی که رژیم‌های خودی را ناپایدار و متزلزل می‌کند، اغلب صرفاً به دیدگاه پژوهشگر بستگی دارد. تجزیه و تحلیل دانشگاهی‌ در مورد رابطه‌ى بین اسلام و حکومت همچنان مشکل‌ساز است. با این حال، این ديدگاه با ديدگاهی که در ميان خود مرم جاری است، فرق دارد. پرفسور شوبرلین روشن ساخت که مسلمانان زیادی در آسیای میانه هستند که اعتقادشان به اسلام هیچ ارتباطی به مخالفت و مقاومت آنها در برابر حکومت شوروی نداشته است. این موضوع امروزه نیز به همان اندازه صادق است: مسلمانان آسیای میانه لزوماً مذهب و عقیده‌شان را بر حسب تعابير سياسی صورت‌بندی نمی‌کنند.

این سخنرانی دومین سخنرانی از سلسله سخنرانی‌های موردی بخش تحقیقات و انتشارات دانشگاهی مؤسسه‌ى مطالعات اسماعیلی می‌باشد و اولین سخنرانی این مجموعه ««رسایل خرد" دروزیان و اسماعیليه‌ی نخستین: شورش «قرمطی‌های نوین» بر علیه فاطمیان؟» که توسط پرفسور دانیل دی سمت، از مؤسسه‌ى فلسفه، دانشگاه کاتولیک، لون، ارائه گردید.