خلاصه

از هنگام ظهور مطالعات مدرن اسماعيلی در دهه‌ی ۱۹۳۰، پژوهش‌های محققانه‌ی زيادی درباره‌ی ابعاد مختلف تاريخ و تفكر فاطميان انجام شده است. اين كتاب كه نوشته‌ی پروفسور هاينتز هالم است نخستين كتابی است كه اساساً درباره‌یسهم متنوع فاطميان در فرهنگ و تمدن اسلامی و حمايت آنان از علم و دانش است. اين اثر از منظری تاريخی سنت‌های تعليمی و عقلانی را در ميان اسماعيليان از هنگام ظهور دولت فاطمی در شمال آفريقا تا درخششی فرهنگی كه نويسنده آن را «يكی از ادوار بزرگ در تاريخ مصر و تاريخ اسلام به طور اعم» می‌نامد، بررسی می‌كند.

وسيله‌ی اصلی اين نوزايی فرهنگی دعوت اسماعيلی بود. پروفسور هالم بخش زيادی از اثرِ خود را به بررسی مشخصه‌های نهادی و مؤسساتی دعوت اختصاص می‌دهد كه در خلاقيت و پويايی آن سهيم بود، منجمله ساختار و سازماندهي، شيوه‌ی آموزشی و تعليمی، صلاحيت‌های فردی و عقلانی لازم برای داعی شدن، و همچنين وظايفی كه داعيان در نقاطِ دوردستِ جهانِ اسلام مكلف به رعايت آن بودند. نويسنده در تصويری كه از داعی به عنوان «چهره‌ی اساسی و مشخصه‌ی جنبش اسماعيلي» عرضه می‌كند، توصيفی جالب از داعيان برجسته، متكلمين و فلاسفه‌ی اسماعيلی از قبيل قاضی نعمان، حميد الدين كرمانی، المؤيد فی الدين شيرازی و ناصر خسرو و دانشمندانی چون ابن هيثم ارايه می‌كند.

يك جنبه‌ی مهم ديگر از حيات عقلانی فاطميان كه پروفسور هالم آن را مورد بررسی قرار داده است بخشی است كه حول مؤسسات تحصيلی و آموزشی مانند الازهر و دارالعلم متمركز است. الازهر عمدتاً به علوم دينی و بالاخص شريعت بر اساس قوانين اسماعيلی می‌پرداخت و آموزش عمومی مجانی برای تمامی مسلمين ارايه می‌كرد من‌جمله برای زنان كه كلاس‌هايی مخصوص برای ايشان تشكيل می‌شد؛ در دارالعلم امكانات پژوهش برای محققين علوم غير دينی، مانند طب، نجوم، رياضی، لغت شناسی، منطق و موارد مشابه ارايه می‌شد. هر دوی اين مؤسسات آزادانه از سوی دولت وقف و اداره می‌شدند و مدرسين از مواجب و مستمری مرتب برخوردار بودند. يكی ديگر از صورت‌های آموزش كه اختصاصی‌تر بود در مجالس الحكمه عرضه می‌شد كه درباره‌ی فسلفه‌ی اسماعيلی و انديشه‌ی باطنی بود و برای اعضای دعوت در نظر گرفته شده بود و به طور هفتگی تحت نظارت شخصی داعی الدعات در قصر خليفه (امام) برگزار می‌شد.

در خلال اين ارزيابی كوتاه ولی بسيار آموزنده از سنت‌های عقلانی فاطميان، روشن می‌شود كه ترويج و توسعه‌ی دانش و تحقيق سياستی برنامه ريزی شده، مدون و از پيش انديشيده بود كه فاطميان شديداً از ابتدای حكمرانی خود بر مصر پيگيرِ آن بودند. در واقع، بسياری از سياست‌های فرهنگی و مؤسساتِ آموزشی ايشان كه در مصر آغاز شدند در مقياسی كوچكتر در دوره‌ی نخستينی كه در شمال غرب آفريقا مستقر بودند طراحی شده بود. علاوه بر اين، اولويت و جايگاهی كه فاطميان به عقل و خرد می‌دادند آگاهانه كثرت‌گرا و لياقت‌گرا بود و به طور يكسان به روی همه‌ی مسلمين، اسماعيليان و ديگران، مسيحيان و يهوديان باز بود و متفكرين اصيل، دانشمندان خلاق يا شاعران مستعد و به همان اندازه استراتژيست‌های سياسی و نظامی را قادر می‌ساخت تا به مناصب بالايی در دربار و دولت دست يابند.

پروفسور هالم مطالعه‌ای را مبتنی بر منابع اصيل اطلاعات پديد آورده است كه برخی از آن‌ها برای نخستين بار به زبانی غربی ظاهر می‌شوند. ارزش اين كار را سبك روان و خواندنی آن كه نخست به زبان آلمانی نوشته و سپس به انگليسی ترجمه شده است، تقويت می‌نمايد. از اين رو، اين اثر هم برای متخصصين و هم برای خوانندگان عام اثری جالب خواهد بود و بدون ترديد تا ساليانی دراز مرجعی گرانبها برای تمامی معلمين و دانشجويانی كه در زمينه‌ی تاريخ و تفكر اسماعيلی كار می‌كنند، به شمار خواهد آمد.

محتويات

Preface

Introduction

1. The Ismaili Mission and the Fatimid Caliphate
2. The Mission of the da‘is and the ‘Teaching Sessions’
3. The Fatimids in Egypt
4. Ismaili Teaching and Learning: zahir and batin
5. The Organisation of the da‘wa
6. Al–Hakim’s ‘House of Knowledge’
7. Scientific Institutions under the Fatimids

Epilogue

Notes

Select Bibliography

Index

کتاب‌شناسی

‘Abd al Jabbar b. Ahmad al–Hamadhani, al–Qadi. Tathbit dala’il al–nubuwwa, ed. ‘A. ‘Uthman. Beirut, 1966.

al–‘Awwa, ‘Adil, ed. Muntakhabat Isma‘iliyya. Damascus, 1958.

Bianquis, Thierry. ‘La prise du pouvoir par les Fatimides en Egypte (357–363/968–974)’, Annales Islamologiques, II (1972), pp. 49–108.

– Damas et la Syrie sous la domination Fatimide (359–468/969–1076). Damascus, 1986–1989.

Canard, Marius. ‘Fatimids’, in The Encyclopaedia of Islam. New ed., Leiden–London, 1960 –, vol. 2, pp. 850–62.

– Miscellanea Orientalia. London, 1973.

Corbin, Henri. ‘L’initiation ismaélienne ou l’ésotérisme et le Verbe’, Eranos Jahrbuch, 39 (1970), pp. 141–2, reprinted in H. Corbin, L’Homme et son ange. Paris, 1983, pp. 81–205.

– ‘Un roman initiatique ismaélien’, Cahiers de Civilisation Médiévale, 15 (1972), pp. 1–25, 121–42.

Dachraoui, Farhat. Le califat Fatimide au Maghreb (296–365 H/909–975 J.C.): Histoire, politique et institutions. Tunis, 1981.

Daftary, Farhad. The Isma‘ilis: Their History and Doctrines. Cambridge, 1990.

– ed. Mediaeval Isma‘ili History and Thought. Cambridge, 1996.

Ess, Josef van. Chiliastische Envartungen and die Versuchung der Gottlichkeit. Der Kalif al–Hakim (386–411 H.). Heidelberg, 1977.

Fyzee, Asaf A. A. ‘Qadi an–Nu‘man: The Fatimid Jurist and Author’, Journal of the Royal Asiatic Society (1934), pp. 1–32.

Ghalib, Mustafa, ed. Arba’ kutub haqqaniyya. Beirut, 1987.

Halm, Heinz. Kosmologie and Heilslehre der fruhen Isma‘iliya: Eine Studie zur islamischen Gnosis. Wiesbaden, 1978.

– ‘Les Fatimides a Salamya’, Revue des Etudes Islamiques, 54 (1986), pp. 133– 49

– ‘Der Treuhander Gottes. Die Edikte des Kalifen al–Hakim’, Der Islam, 63 (1986), pp. 11–72.

– ‘Zwei fatimidische Quellen aus der Zeit des Kalifen al–Mahdi (909–34)’, Die Welt des Orients, 19 (1988), pp. 102–17.

– ‘Die Fatimiden’, in U. Haarmann, ed., Geschichte der arabischen Welt. Munich, 1991, pp. 166–99, 605–6, 637–8.

– Das Reich des Mahdi: Der Aufstieg der Fatimiden (875–973). Munich, 1991. English trans. The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids, tr. M. Bonner. Leiden, 1996.

– ‘Al–Azhar, Dar al–‘Ilm, al–Rasad: Forschungs – and Lehranstalten der Fatimiden in Kairo’, in U. Vermeulen and D. De Smet, eds, Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras. Louvain, 1995, pp. 99–109.

– ‘The Isma‘ili Oath of Allegiance (‘ahd) and the Sessions of Wisdom (majalis al–hikma) in Fatimid Times’, in F. Daftary, ed., Mediaeval Isma‘ili History and Thought, pp. 91–115.

Ibn ‘Idhari, Abu’l–Abbas Ahmad. al–Bayan al–mughrib, ed. G. S. Colin and E. Levi–Provencal. New ed., Leiden, 1948–1951.

Ibn Khallikan, Abu’l–Abbas Ahmad. Wafayat al–a‘yan, ed. I. ‘Abbas. Beirut, 1968–1972.

Ibn Taghribirdi, Abu’l–Mahasin Yusuf. al–Nujum al–zahira fi muluk Misr wa’l Qahira. Cairo, 1348–1391/1929–1972.

Ibn al–Tuwayr, Abu Muhammad al–Murtada. Nuzhat al–muqlatayn fi akhbar al–dawlatayn, ed. A. Fu’ad Sayyid. Beirut, 1992.

Idris ‘Imad al–Din b. al–Hasan. ‘Uyun al–akhbar wa funun al–athar, vols. 5 and 6, ed. M. Ghalib. Beirut, 1975–1984.

al–Imad, Leila S. The Fatimid Vizierate, 969–1172. Berlin, 1990.

Ivanow, Wladimir. ‘The Organization of the Fatimid Propaganda’, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, New Series, 15 (1939), pp. 1–35

– Ismaili Tradition Concerning the Rise of the Fatimids. London, etc., 1942.

– The Alleged Founder of Ismailism. Bombay, 1946.

– Studies in Early Persian Ismailism. 2nd ed., Bombay, 1955.

– Ismaili Literature: A Bibliographical Survey. Tehran, 1963.

Juwayni, ‘Ata Malik b. Muhammad. Ta’rikh–i jahan gushay, ed. M. Qazwini. Leiden–London, 1912–1937. English trans. John A. Boyle, The History of the World–Conqueror. Manchester, 1958.

al–Kindi, Abu ‘Umar Muhammad. Kitab al–wulat wa–kitab al–qudat, ed. R. Guest. Leiden–London, 1912.

al–Kirmani, Hamid al–Din Ahmad. Kitab al–riyad, ed. ‘Arif Tamir. Beirut, 1960. – Rahat al–‘aaql, ed. M. Kamil Husayn and M. Mustafa Hilmi. Leiden–Cairo, 1952; ed. M. Ghalib. Beirut, 1967.

– Majmu‘at al–rasa’il, ed. M. Ghilib. Beirut, 1983. Kitab al–‘alim wa’l–ghulam, ed. M. Ghalib, in his Arba‘ kutub haqqaniyya, pp. 13–75. Abridged English trans. Ivanow, in his Studies in Early Persian Ismailism, pp. 61–86.

Klemm, Verena. Die Mission des fatimidischen Agenten al–Mu’ayyad fi d–din in Siraz. Frankfurt, 1989.

Kohler, Barbel. Die Wissenschaft unter den agyptischen Fatimiden. Hildesheim, 1994.

Lev, Yaacov. ‘The Fatimid Vizier Ya‘qub ibn Killis and the Beginning of the Fatimid Administration in Egypt’,Der Islam, 58 (1981), pp. 237–49.

– ‘The Fatimid Princess Sitt al–Mulk’, Journal of Semitic Studies, 32 (1987), pp. 319–28.

– ‘The Fatimid Imposition of Isma‘ilism on Egypt (358–386/969–996)’, Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft, 138 (1988), pp. 313–25

– State and Society in Fatimid Egypt. Leiden, 1991.

Lewis, Bernard. ‘Isma‘ili Notes’, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 12 (1947–1948) pp. 597–600.

Madelung, Wilferd. ‘Isma‘iliyya’, in The Encyclopaedia of Islam. New ed., 1960 –, vol. 4, pp. 198–206.

al–Maqrizi, Taqi al–Din Ahmad. Itti‘az al–hunafa’ bi–akhbar al–a’imma al–Fatimiyyin al–khulafa’, ed. J. al–Shayyal and M. H. M. Ahmad. Cairo, 1967–1973.

– Kitab al–mawa‘iz wa’l–i‘tibar bi–dhikr al–khitat wa’l–athar. Bulaq, 1270/1853–1854.

– Kitab al–muqqafa al–kabir, ed. M. al–Ya‘lawi. Beirut, 1991.

al–Mu’ayyad fi’l–Din al–Shirazi, Abu Nasr Hibat Allah. al–Majalis al–Mu’ayyadiyya, vols 1 and 3, ed. M. Ghalib. Beirut, 1974–1984.

– Sira, ed. M. Kamil Husayn. Cairo, 1949.

Nasir–i Khusraw. Book of Travels (Safarnama), tr. W M. Thackston, Jr. Albany, N.Y, 1986.

al–Naysaburi, Ahmad b. Ibrahim. Istitar al–imam, ed. W Ivanow, in Bulletin of the Faculty of Arts, University of Egypt, 4, part 2 (1936), pp. 93–107. English trans. W Ivanow, in his Ismaili Tradition Concerning the Rise of the Fatimids, pp. 157–83.

al–Nu‘man b. Muhammad, al–Qadi Abu Hanifa. Da‘a’im al–Islam, ed. A. A. A. Fyzee. Cairo, 1967–1969. Partial English trans. Asaf A. A. Fyzee, The Book of Faith, Bombay, 1974.

– Iftitah al–da‘wa, ed. W al–Qadi. Beirut, 1970; ed. F al–Dashrawi. Tunis, 1975

– Kitab al–himma fi adab atba‘ al–a’imma, ed. M. Kamil Husayn. Cairo, n.d. [1948].

– Kitab al–iqtisar, ed. M. Wahid Mirzd. Damascus, 1957.

– al–Majalis wa’l–musayarat, ed. H. al–Faqi et al. Tunis, 1978.

– Ta’wil al–da‘a’im, ed. M. H. al–A‘zami. Cairo, 1967–1972.

al–Nuwayri, Shihab al–Din Ahmad. Nihayat al–arab fi funun al–adab, vol. 25, ed. M. J. ‘A. al–Hini and ‘A. al–Ahwani. Cairo, 1984.

Poonawala, Ismail K. ‘al–Qadi al–Nu‘man’s Works and the Sources’, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 36 (1973), pp. l09–15.

– Biobibliography of Isma‘ili Literature. Malibu, Calif, 1977.

– ‘Al–Qadi al–Nu‘man and Isma‘ili Jurisprudence’, in F Daftary, ed., Mediaeval Isma‘ili History and Thought, pp. 117–43.

al–Qalqashandi, Shihab al–Din Ahmad. Subh al–a‘sha. Cairo, 1331–1338/1913–1920.

Raymond, André. Le Caire. Paris, 1993.

Sanders, Paula. Ritual, Politics, and the City in Fatimid Cairo. Albany, N.Y, 1994.

Sayyid, Ayman Fu’ad. al–Dawla al–Fatimiyya fi Misr: Tafsir jadid. Cairo, 1992.

Smet, Daniel De. La quiétude de l’intellect: Néoplatonisme et gnose ismaïlienne dans l’oeuvre de Hamid ad–Din al–Kirmani. Louvain, 1995.

Stern, Samuel M. ‘Cairo as the Centre of the Isma‘ili Movement’, in Colloque international sur l’histoire du Caire. Cairo, 1972, pp. 437–50.

– Studies in Early Isma‘ilism. Jerusalem–Leaden, 1983.

Walker, Paul E. Early Philosophical Shiism: The Ismaili Neoplatonism of Abu Ya‘qub al–Sijistani. Cambridge, 1993.

– ‘The Ismaili Da‘wa in the Reign of the Fatimid Caliph al–Hakim’, Journal of the American Research Center in Egypt, 30 (1993), pp. 161–82.

– The Wellsprings of Wisdom: A Study of Abu Ya‘qub al–Sijistani’s Kitab al–Yanabi‘. Salt Lake City, 1994.

– Abu Ya‘qub al–Sijistani: Intellectual Missionary. Ismaili Heritage Series, I. London, 1996.

al–Yamani, Muhammad b. Muhammad. Sirat al–Hajib Ja‘far b. ‘Ali, ed. W Ivanow, in Bulletin of the Faculty of Arts, University of Egypt, 4, part 2 (1936), pp. 107–33. English trans. W Ivanow, in his Ismaili Tradition Concerning the Rise of the Fatimids, pp. 184–223. French trans. M. Canard, ‘L’autobiographic d’un chambellan du Mahdi ‘Obeidalldh le Fatimide’, Hesperis, 39 (1952), pp. 279–324, reprinted in his Miscellanea Orientalia, article V.