اسماعیلیان، پیروان شاخهای از مسلمانان شیعه که اسماعیل، پسر ارشد امام جعفر صادق (متوّفی ۷۶۵ م) را جانشین وی میدانند، دوّمین جامعهی بزرگ شیعی در جهان هستند که در بیش از ۲۵ کشور در سراسر آسیا، آفریقا، خاورمیانه، اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا سکونت دارند.
جماعت اسماعیلی نیز، همچون امّتجماعت؛ پیروان یک دین یا پیامبر خاص هستند. این اصطلاح به ویژه به مسلمانان به عنوان یک جامعهی دینی اشاره دارد. ادامهی مطلب (تمامی جوامع مسلمان) به طور کلّی، دارای تنوّعات چشمگیر فرهنگی، زبانی و ملیّتی است. سنّتهای اسماعیلی در چهار گروه جغرافیایی و مردمنگاری گسترده قرار میگیرند: عرب، فارس، آسیای میانه و آسیای جنوبی. اسماعیلیان ساکن آفریقا عمدتاً اصالت آسیای جنوبی دارند درحالی که پیشینهی سایر اسماعیلیانی که اخیراً درغرب ساکن شدهاند از سنّتهای ذکر شدهی دیگر است.
اسماعیلیان با اعتقاد به دیدگاهی باطنی و معنوی از اسلام، تحت رهبری امام موروثی قرار دارند که نقش و مسئولیّت او تفسیر دین برای جماعت و بهبود کیفیّت و امنیّت زندگی روزمرّهی آنها است.
والاحضرت شاهزاده رحیم آقاخان، امام حاضر و پنجاهمین امام اسماعیلیان است.
اسماعیلیان در گسترهی تاریخ خود و با هدایت امامانشان، عاملی نیرومند و تأثیرگذار در حوزههای دینی و معرفتی بوده و در شکلدهی به اندیشه و فرهنگ اسلامی نقشی مهم ایفا کردهاند.
تاریخ جماعت اسماعیلی
توجّه، پیگیری و حمایت از پُرسوجوهای عقلانی، از شاخصههای ویژه و بنیادین تاریخ، آموزهها و سنّت عملی اسماعیلیان بوده است. به عنوان نمونه، داعیان اسماعیلی دوران فاطمی میبایست نه تنها دانش جامعی از قرآن مسلمانان معتقدند قرآن کریم وحی الهی است و در طی ۲۳ سال در اوایل قرن هفتم میلادی در مکّه و مدینه به پیامبر نازل شده است. ادامهی مطلب و حدیث، بلکه از تاریخ، الهیّات، فلسفه، زبانهای مختلف و علوم طبیعی نیز داشته باشند.
کتابخانههای بزرگ، مجهّز و قابل دسترس برای عموم که امامان اسماعیلی وقف کرده بودند، تنها یک نمونه از این اخلاق پرسشگری بودند؛ همانطور که مؤسّسات آموزشی مانند الازهرمسجد و نهاد آموزشی مهمی که در قاهره توسّط امام-خلیفهی فاطمی، المعز (متوّفی ۹۷۵ م)، تأسیس شد. و فرهنگستان علوم معروف به دارُالعلم در قاهره، مصر نمونهای از آنها بودند.
این اخلاق به همان اندازه در دورهی الموتدژ نزاریان اسماعیلی در شمال ایران، که در سال ۶۵۴ هجری قمری/۱۲۵۶ میلادی به دست مغولان سقوط کرد یعنی دورهای از تاریخ اسماعیلی (۱۰۹۰–۱۲۵۶ میلادی) که به دنبال آمد، اهمیّت داشت. در سرزمینهایی در سراسر ایران و سوریّه، محققان مقیم و مهمان از دور و نزدیک، با مراجعه به آثار موجود در کتابخانههای مراکز اسماعیلی، به تبادل نظر میپرداختند و متونی با موضوعات مختلف برای مخاطبان عام و متخصّص تدوین میکردند.
در میان فلاسفه، حقوقدانان، پزشکان، ریاضیدانان، ستاره شناسان و دانشمندان مشهوری که در گذشته تحت حمایت امامان اسماعیلی شکوفا شدند، می توان از القاضی النعمان، الکرمانی، ناصر خسرو و نصیرالدّین طوسی یاد کرد.
بیعت دائمی معنوی با امام زمان و پایبندی به طریقهی شیعهی امامی اسماعیلی اسلام، در جماعت اسماعیلی باعث روحیّهی اتّکاء به نفس، تعهّد به وحدت در عین کثرت و تعهّد به یادگیری و آموزش در جماعت اسماعیلی شده است.
در طی ۱۵۰ سال گذشته، اسماعیلیان شاهد شکلگیری چارچوب مؤسّساتی منسجم و مشخّص با هدف عملیکردن این اصول بودهاند. به این ترتیب، با حمایت شبکهی توسعهی آقاخانشبکهی توسعهی آقاخان (AKDN) اقدامی معاصر از امامت اسماعیلی است که با فعالیّتهای سازمانی در راستای تحقق وجدان اجتماعی اسلام عمل میکند. ادامهی مطلب (AKDN) و سایر نهادهای امامت اسماعیلی، اسماعیلیان در عرصهی توسعهی اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی، در کنار سایر اقدامات بلندمدّت در سراسر جهان، مدارس، دانشگاهها، بیمارستانها، مراکز بهداشتی، مجتمعهای مسکونی و همچنین پروژههای حملونقل، گردشگری، ارتباطات و زیرساختی تأسیس کردهاند.
در کنار سایر جوامع و سازمانها، این اقدامات با هدف بهبود کیفیّت زندگی همهی شهروندان، صرف نظر از نژاد و مذهب، در تمامی کشورهای تحتپوشش، صورت میگیرد و به توسعهی جامعهی مدنی قدرتمند و پویا کمک میکند.
یه اشتراکگذاری وقت، دانش، مهارتها، تجربه و تخصّص شخصی و اجتماعی با دیگران با هدف بهبود فردی و جمعی ایمنی، امنیّت و کیفیّت زندگی، سنّتی دیرینه و ریشهدار در آیین اسماعیلیان جهان است. این امرهمچنین بیانگر تفسیر اسماعیلی از اصل بنیادین اخلاقیِ پاسداشت کرامت انسان در قرآن به شمار میآید.
