دکتر کریم جوان ، یکی از پژوهشگران مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی، کتاب «فهرست نسخههای خطی فارسی موجود در مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی، جلد ۱، تاریخ، اندیشه و ادبیّات اسماعیلی» را منتشر کرده است. این کتاب اوّلین فهرست جامع از ۱۲۶ نسخهی خطی فارسی موجود در مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی است. این کتاب، کشف، مطالعه و درک بخش قابل توجّهی از میراث مکتوب را آسانتر میکند.
Centuries of Ismaili thought and practice
این نسخههای خطی که به زبان فارسی نگارش یافتهاند، سدههای بسیاری از حیات فکری و دینی اسماعیلیان را در بر میگیرند. این نسخهها شامل مطالبی مرتبط با دورهی فاطمیان، سنّت نزاری الموت، مرحلهی احیای متمرکز در انجدان و دورهی پس از مهاجرت امام حسنعلی شاه، آقاخان، هستند. عنوانی که شاه ایران در سال ۱۸۱۸ به امام اسماعیلی وقت اعطا کرد و به هر یک از جانشینان او به امامت رسید. اوّل، از ایران به هندِ بریتانیا در قرن نوزدهم.
نسخههای خطی موجود در این فهرست شامل آثاری در زمینهی الهیّات، فلسفه، اخلاق، شعر، آیین و تاریخ هستند که گواهی بر غنا و تنوّع این مجموعه میباشند. این نسخهها همچنین شامل مجلّدات ترکیبی، معروف به مجموعه، هستند که در آنها چندین متن کوتاهتر با هم کپی شدهاند. بسیاری از آنها توسّط مالکان خصوصی در طول نسلها مورد استفاده قرار گرفته و به آنها افزوده شده است. در نتیجه، آنها نه تنها متون، بلکه آثار جوامعی را که آنها را خوانده، نسخهبرداری کرده و از آنها مراقبت میکردند، نیز حفظ میکنند.
این مجلّد منابعی را که پیش از این توجّه علمی کمی به آنها شده یا اصلاً مورد توجّه قرار نگرفتهاند، آشکار میکند. این کتاب با استفاده از شواهدی مانند سطرهای آغازین، زبان و بافت نسخهی خطی، متونی را که عنوان یا نویسندهی ثبتشدهای نداشتند، شناسایی میکند. همچنین نویسندگان ناشناس یا کمتر شناختهشدهی قبلی را از طریق شرح حالهای کوتاهی معرّفی میکند.
Wladimir Ivanow connection
یکی از بخشهای مهم این مجموعه به ولادیمیر ایوانف مربوط میشود که آثارش پایه و اساس مطالعات مدرن تاریخ و ادبیّات اسماعیلی بوده است. یادداشتهای ایوانف اطّلاعات ارزشمندی در مورد منشأ و تاریخچهی چندین نسخهی خطی را در خود جای داده است. برخی از نسخهها نیز ممکن است به دست خود او تهیّه شده باشند، از جمله نسخهی خطی Per 22 که ارتباط مستقیمی با فعالیتهای جمعآوری و تحقیق او در میان جوامع اسماعیلی در ایران، آسیای میانه و هند دارد.
این فهرست همچنین سفرهای جغرافیایی گسترده ارائه شده در این مجموعه را برجسته میکند. نسخههای خطی عمدتاً از هند، بدخشانِ تاجیکستان و افغانستان، ایران و شمال پاکستان سرچشمه گرفتهاند. این نسخهها در کنار هم، حفظ و انتقال سنّتهای ادبی اسماعیلی را در جوامع فارسیزبان مستند میکنند.
فهرستنویسی چیزی بیش از توصیف نسخههای خطی است. این کار متون پنهان را قابل مشاهده میکند، به ما کمک میکند تا چگونگی حفظ و اشتراک دانش توسّط جوامع را ردیابی کنیم و پایه و اساسی برای تحقیقات آینده در مورد تاریخ، اندیشه و فرهنگ اسماعیلی ایجاد میکند.
جلد دوّمی نیز در مورد مجموعهی نسخ خطی فارسی مؤسّسه برنامهریزی شده است. این جلد در درجهی اوّل نُسخ خطی غیراسماعیلی را پوشش میدهد و طیف گستردهای از ژانرها، از جمله ادبیّات شیعی، عرفان و شعر فارسی را در بر میگیرد. جزئیّات بیشتر در زمان مناسب اعلام خواهد شد.