پژوهش‌گران مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی (IIS) در بزرگ‌ترین کنگره‌ی بین‌المللی سال ۲۰۲۶ در حوزه‌ی مطالعات ادیان، در بحث‌های پیشرفته‌ای در حوزه‌ی نظریّه و روش‌شناسی مشارکت داشتند. این کنگره که با موضوع «ادیان ۳۶۰ درجه» در بخارست، رومانی برگزار شد، انجمن اروپایی مطالعات ادیان (EASR) و انجمن بین‌المللی تاریخ ادیان (IAHR) را به مدّت شش روز از ۲۰ تا ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ گرد هم آورد.
دکتر فاطمه دَنانی و دکتر الکس هنلی ، نمایندگان مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی بودند که هر دو در پنل‌های برجسته‌ای در مورد مسیرهای جدید انتقادی و استعمارزدایی در مطالعه‌ی دین سخنرانی کردند. در هر دو پنل، پروفسور آرون و. هیوز (دانشگاه روچستر و دانشگاه استکهلم)، یکی از مراجع برجسته در زمینه‌ی نظریّه و روش در مطالعات دینی که به طور فعّال با مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی در زمینه‌ی تاریخ مسلمانان اسماعیلی در کانادا همکاری داشته است، نیز حضور داشت.
استعمارزدایی از چارچوب فرقه‌ای لبنان
دکتر فاطمه، دختر پیامبر اسلام و همسر اوّلش، خدیجه بنت خویلد. همچنین همسر علی بن ابی طالب و مادر حسن و حسین. دَنانی مقاله‌ی خود را با عنوان «استعمارزدایی از چارچوب فرقه‌ای لبنان از طریق مذاکره‌ی معرفتی» در میزگردی با عنوان «استعمارزدایی و مطالعه‌ی دین» ارائه داد. این جلسه چهار متخصّص بین‌المللی، از جمله آرون و. هیوز، یورن بوروپ (دانشگاه آرهوس) و مارتین توماس ریکسینگر (دانشگاه آرهوس) را گِرد هم آورد تا مبانی نظری و کاربردهای تحلیلی مفاهیم استعمارزدایی را در مطالعات اسلامی و تاریخ ادیان در زمینه‌های مختلف به طور انتقادی بررسی کنند.
دکتر دَنانی با بهره‌گیری از چارچوب «استعمار قدرت» آنیبال کیخانو و مفهوم «نافرمانی معرفتی» والتر میگنولو، نهادینه‌سازی و حاکمیت «دین» را در نظام کثرت‌گرایی حقوقی لبنان بررسی کرد. او تحلیل‌های مرسومی را که یا چارچوب‌های فرقه‌ای را صرفاً به عنوان تحمیل‌های استعماری ایستا در نظر می‌گیرند یا بی‌طرفی شکاف دین/سکولار را بدیهی می‌پندارند، به چالش کشید. در عوض، دکتر دَنانی بر چگونگی عملکرد حاکمیّت فرقه‌ای به عنوان یک فرآیند مداوم «دین‌سازی» که در درون دولت-ملّت‌سازی مدرن جای گرفته است، تأکید کرد.
دکتر دَنانی با مشارکت در پژوهش عبدالقادر طیوب، نشان داد که چگونه بازیگران محلّی لبنانی به طور فعّال این ساختارهای حقوقی و فرقه‌ای را از طریق قانون خانواده، شبکه‌های خویشاوندی و رویّه‌های نهادی به چالش می‌کشند، بازتعریف می‌کنند و مورد مذاکره‌ی مجدّد قرار می‌دهند. این بازیگران به جای اینکه صرفاً تابعان منفعل میراث اداری استعماری باشند، مذاکره‌ی معرفتی و مقاومت فکری پایداری را اعمال می‌کنند.
دکتر دَنانی در پایان پیشنهاد کرد که هرگاه کثرت‌گرایی حقوقی بر ارزش‌هایی واقعاً کثرت‌گرایانه و برابری‌خواهانه استوار شود، می‌تواند از ابزاری برای مدیریّت دولتی به چارچوبی بومی برای به‌رسمیّت‌شناختن تنوّع زیسته‌ی انسانی تبدیل شود. مقاله‌ی او با اشاره به اندیشمندان اصلاح‌طلب اواخر سده‌ی نوزدهم و اوایل سده‌ی بیستم میلادی، همچون محمّد عبده، که مقوله‌ی دین را برای تصوّر نظم‌های اجتماعی و سیاسی بدیل به کار گرفتند، استدلال کرد که کثرت‌گرایی ریشه‌دار راهی سازنده برای پژوهش و عمل حقوقی استعمارزدا فراهم می‌آورد.
دین انتقادی: کاوشی در انقلاب
دکتر هنلی میزگردی با عنوان «دین انتقادی: کاوشی در انقلاب» ترتیب داد و ریاست آن را بر عهده داشت. شرکت‌کنندگان «انقلاب علمی واقعی» را که دانشکده‌های مطالعات دینی را در بر گرفته بود، آنطور که توسط محقق فرانسوی، دانیل دوبویسیون، تشخیص داده شده بود، بررسی و مورد بحث قرار دادند. این انقلاب - که گاهی اوقات «دین انتقادی» نامیده می‌شود - تغییر رویکردی از تلقّیِ «دین» به عنوان یک پدیده‌ی ذاتی و بدیهی به تحلیل آن به عنوان یک فنّاوری طبقه‌بندی‌شده مدرن و ابداعی است که عمیقاً با سیاست، قانون و قدرت گره خورده است.
هیئتی متشکّل از شش سخنران، بحث را با تکیه بر کتاب ویرایش‌شده‌ی اخیر دکتر هنلی، «راهنمای عملی برای دین انتقادی» (بلومزبری ۲۰۲۶)، چارچوب‌بندی کردند. با بهره‌گیری از تلاش‌های نویسندگان برای بررسی وضعیّت فعلی دین انتقادی، هر یک از اعضای هیئت، آنچه را که انقلابی‌ترین و امیدوارکننده‌ترین مسیرهای جدید این حوزه می‌دانند، بیان کردند. این هیئت شامل ترکیبی از نویسندگان و خوانندگان کتاب بود که نماینده‌ی تخصّص‌ها و زمینه‌های مختلف بودند: آرون و. هیوز، نائومی گلدنبرگ (دانشگاه اتاوا)، پگی اشمایزر (دانشگاه ساسکاچوان)، تیمو تایرا (دانشگاه هلسینکی) و دیوید اورایلی (دانشگاه واترلو).
دکتر هنلی در آغاز جلسه توضیح داد که چرا اصطلاح «دین انتقادی» را به‌عنوان اختصاری موجز و حیاتی برای نوعی پژوهش انقلابی به کار می‌برد که مقولات دین، امر سکولار و دوگانه‌های مفهومی مرتبط با آن‌ها را به نقد می‌کشد. او با اشاره به هم‌سویی این رویکرد با تحوّلات نظریّه‌ی انتقادی نژاد و مطالعات انتقادی جنسیّت که در درون و بیرون دانشگاه موج‌آفرین بوده‌اند، تأکید کرد که رویکرد دین انتقادی صرفاً تمرینی نظری و انتزاعی نیست، بلکه لِنز و عدسی تحلیلی‌ای قابل‌صادرات است که راه‌های تازه‌ای را برای پژوهش تجربی و اندیشیدن آگاه به مسائل اجتماعی می‌گشاید.
گفت‌وگوی بعدی به پرسش‌های حاضرین پرداخت؛ پرسش‌هایی درباره کاربردِ رویکردهای انتقادی در بافت‌های خارج از اروپا و آمریکا، تحلیل منابع تاریخی، و جایگاه تعهّدات الهیّاتی و شخصی. بحثی پرشور بسیاری از دغدغه‌ها و تنش‌هایی را که امروز این رشته را به حرکت درمی‌آورند آشکار کرد و به ما کمک کرد تا مشخّص کنیم کجا به پژوهش‌های آینده نیاز است و کجا فرصت‌های تازه‌ای در حال گشوده شدن است.
پیشبرد رویکردهای انتقادی به دین و جامعه
حضور اعضای هیئت علمی و همکاران مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی در هر دوی این پنل‌های کلیدی، نشان‌دهنده‌ی مشارکت مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی در مباحث نظری پیشرفته در علوم انسانی و اجتماعی بود. پژوهش‌گران مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعیلی با بررسی چگونگی تولید یا مقاومت در برابر مقوله‌های دین و سکولاریسم، چه در جوامع تاریخی مسلمان و چه در بافت‌های کثرت‌گرای معاصر، همچنان به تقویت گفتگو بین مطالعات اسلامی و مطالعه‌ی آکادمیک گسترده‌تر دین ادامه می‌دهند.
